تبلیغات
سایت رسمی دکتر مهدی مطهرنیا ـ آینده پژوه اجتماعی - فرهنگی و ارتباطات سیاسی - به مناسبت اعتراض فراگیر مردم جهان عرب (مجلات > علمی، خبری > معارف > اسفند ماه سال 1389 ، شماره 83).


Admin Logo
themebox Logo
!-- www.newseek.ir -->
تاریخ:پانزدهم آذر 93-12:38

به مناسبت اعتراض فراگیر مردم جهان عرب (مجلات > علمی، خبری > معارف > اسفند ماه سال 1389 ، شماره 83).

اعتراض سیاسی از منظر آینده پژوهی


پدید آورنده : دکتر مهدی مطهرنیا

زیر عنوان:

به مناسبت اعتراض فراگیر مردم جهان عرب

پیش درآمد

در ربع آخر قرن بیستم و در آغازین دهة قرن بیست و یک میلادی، اعتراض های سیاسی سراسر جهان را فراگرفته است. از اعتراض های "سرخ ها"2ـ جنبش عدالت خواهی سرایداران در شهر لوس آنجلس برای دستیابی به برابری اجتماعی اقتصادی بیشتر، که لباس سرخ اتحادیة خود را می پوشیدند ـ گرفته تا جنبش اجتماعی در تونس؛ و از جنبش کشاورزان "یقه آبی ها"3 در جمهوری خلق چین علیه مؤدیان مالیاتی گرفته تا جنبش اعتراضی بزرگ مردم مصر در بهمن 1389 ه.ش. همگی مملو از نشانگانی است که در پایانة مخرج مشترک "عدم رضایت"، میان فرمان روایان وفرمان برداران، به تحلیل عملیاتی می انجامند. مجال حاضر بر آن است که با در نظرداشت چارچوب های تئوریک برخاسته از جامعه شناسی انقلاب، با تلفیقی از رویکردهای آینده پژوهانه به آنچه در تونس و مصر رخ داده است، نگاه نماید.

درآمد

این روزها جهان شاهد قیام مردم مصر بر ضد حکومت سی سالة حسنی مبارک بود. مصر در روز 22بهمن ماه 1389، سقوط مبارک را جشن گرفت. پیش از آن، تونس نیز با یک حرکت خود جوش مردمی، بن علی رییس جمهور بیست و دو ساله اش را سرنگون کرد. این رژیم ها به سان بسیاری از رژیم های دیگر غیر دموکراتیک یا به ظاهر دموکراتیک، مملو از آلودگی بودند.

این سیستم های حکومتی، استبداد سیاسی را در پوشش آرایه های سیاسی مدرن به مردم تحمیل می کردند. اگر چه نام جمهوری را یدک می کشیدند، امّا با وجود مکانیسم هایی چون انتخابات، در عمل جمهور مردم، موظف بودند تا رأی دیکته شدة حکومت و عمال حکومتی را به ضرب یک نظام پلیسی ـ امنیتی برخود هموار کنند.

این نگرش های حکومتی در پرتو نیازهای قدرت مدارانة استبداد محورانة خود در "بافت متنی"4 که رفتارهای سیاسی سنتی را بر نمی تاباند، به "ایدئولوژی های سیاسی"5 تحکیم گر قدرت خود روی می آورند، و در نتیجه به رفتارهای سیاسی "کلام محورانه"6 متوسل شده و از پی این بر آن می شوند که به اقتدار خود بیافزایند. با افزایش این اقتدار خود ساخته است که دچار "خودشیفتگی"7 می شوند. این خود شیفتگی در نهایت منجر به "تمامیت خواهی"8 می شود؛ پایان تمامیت خواهی هم به اقتضای ماهیت ویرانگرش، سقوطی خفت بار و در عین حال غیر مترقبه9 را به دنبال دارد.

ناپلئون بناپارت در سالهای پایانی عمرش به این نکته کلیدی اشاره کرده بود که بزرگترین اشتباه در طول حیات سیاسی اش این بوده است که ندانست چه زمانی باید مسند قدرت را ترک گوید. عدم درک چنین معنایی است که زمینه پرور دیکتاتوری است.

سیاست در گسترة سنتی آن به شخص وابسته است. انسان برتر یا ابرمرد است که مرجع اصلی سیاست است. در حالی که در نگاه مدرن به گسترة سیاست، این سیستم سیاسی و قوانین حاکم بر آن است که مرجعیت دارد. در این نگرش، قـانون چـه از منشأ الهی برخـوردار باشد، چه از منشأ طبیعی حـاصل شود، و چـه حاصل عقل بشری باشد، در نهایت از تونل خواست و ارادة ملّی گذر می نماید و تعریف عملیاتی پیدا می کند. اما قدرت در رژیم های ابرمرد محورانه، میل شدید به اتمیزه شدن و به تبع آن دیکتاتوریزه شدن دارد. قدرت در این رویکرد در دست شخص اوّل مملکت قرار می گیرد و به اصطلاح ایزوله می شود. اگر چه این اتمیزه شدن قدرت، امنیت ظاهری فرمان روایان را افزایش می دهد؛ وگسترة نفوذ فرادستان را پرپهنا می نُمایاند، امّا در عمل و طی گذار زمان به کاهش عمق استراتژیک تأثیر قدرت حاکم می انجامد.

جهان امروز در حال گذر پرسرعت و شتابنده است. پارادایم های علمی حاکم بر جهان هر هیجده ماه یک بار تغییر می کند. سرعت تغییرات به حدّی است که دستاوردها ی علمی پنجاه سال اخیر بشر با همه آنچه که در تاریخ حیات بشری است، برابری می کند. در این گسترة پرعمق و بلند ارتفاع، حیات علمی بشر امروز، سیاست و دیگر ابعاد حیات آدمی، نمی تواند درجا زده و خود را با این پویایی همگام نسازد. امروز عناصر اصلی حیات بشری یعنی زمان و مکان، در هم پیچیده اند و فرایندی تحت عنوان "جهانی شدن" را به رخ می کشند. آگاهی در پرتو رشد روز افزون فن آوری های ارتباطی به سرعت، گستره پیدا کرده اند، و باند تطبیق و مقایسه را در چشم انداز اندیشه بشری افزایش بخشیده اند. در چنین بافت موقعیتی ای دوران "ابرمردان قدر قدرت" در حال پایان پذیرفتن اجباری است.

جهان، عصر دانایی محوری را طی می کند. بشر امروز به مدد رسانه های دیجیتالی و ارتباطات اینترنتی شاهد مرگ فاصله هاست. مرزهای نانو تکنولوژی درنوردیده شده است، و انقلاب ژنتیکی به شبیه سازی انسان ها برآمده و به "مرگِ مرگ" می اندیشد؛ آیا می توان به شیوه های کهن برای ادارة امور جوامع در لایه های گوناگون حیات سیاسی اندیشید؟! به همان اندازه و حتی بیشتر از آن که دوران ابرقدرتی در نظام بین الملل پایان پذیرفته است، امپراطوری پرقدرتی چون ایالات متحده آمریکا دیگر نمی تواند مدعی ابرمردی در این لایه از حیات سیاسی باشد. نباید فراموش کنیم که دوران تک گفتاری قدرت در جغرافیای ملی ملت ـ دولت های گوناگون، با گرایش های متفاوت پایان یافته است. دنیای امروز لاجرم تک صدایی را در هیچ لایه ای از سطوح متفاوت حیات بشری پذیرا نیست. اگر در پرتو آگاهی های رو به تزاید ملت ها، دیگر آمریکا یا هر کشور دیگری نمی تواند بر پایة اصل سلطة بلا منازع به هژمون حاکم بر جهان تبدیل شود، دولت ها نیز باید آماده مقاومت های ناشی از این آگاهی در سطوح ملّی باشند.

دنیای آینده در منظر نگاه آینده پژوهانة نگارنده، درسطح دولت ـ ملت ها، دنیای رودر رویی سرمایه داری دموکراتیک به پرچمداری ایالات متحده و سرمایه داری اقتدارگرا به جلوداری چین است؛ اما در سطح روابط بین ملت ها با دولت ها، دنیای رودررویی آگاهی ملّت ها به رهبری نیروهای اجتماعی در برابر قدرت دولت ها با فرماندهی قدرت های سیاسی است. در این میان آنچه که بیش از هر چیز برای دولت ها از اهمیت برخوردار است "گسترش و تعمیق رضایت" در میان لایه های پردامنه و عمق ژرفا ی خواسته های متنوع و روبه تزاید ملت هاست. در این گستره است که دموکراسی دیگر نه یک شاکله، که یک محتوا خواهد بود؛ به این معنا که اصل اساسی حیات، پویایی و پایایی دموکراسی، رضایت اقشار گوناگون مردمی از کارآمدی نظام های سیاسی در پـاسـخگویــی به نــیــازهای واقــعی و خواسته های حقیقی مردم خواهدبود. در این پهنای عمیق از اصل رضایت است که سیاست باید خود را در برابر مردم پاسخگو بداند. این پاسخگویی اگرچه در ازمنة پیشین نیز یک اصل پذیرفته شده ذهنی بوده است، اما اکنون با در نظرداشت عصر ارتباطات و "مرگ فاصله ها"، از تعریفی کاملاً عملیاتی برخوردار شده است. امروز به نظر می رسد که دیگر دوران رهبری های فردی در بروز جنبش های مدنی، پایان پذیرفته است؛ امروز، این رسانه ها هستند که در حال در دست گرفتن رهبری جنبش

های مدنی جدید می باشند.

در چنین چشم اندازی است که جامعة جهانی با رویکرد های نوینی از اعتراضات سیاسی روبرو می شود. این رویکرد ها اگر چه دارای خصوصیات تعریف شده ای می باشند که آن ها را از اعتراضات سنتی جدا می سازند، امّا در نهایت به مانند تمامی اعتراض های سیاسی برتابشگر آن می باشند که جنبش های اعتراض آمیز بازتاب بُعد کلیدی و اصلی زندگی سیاسی، یعنی رابطة میان فرمان روایان و فرمان برداران، هستند.

کنکاش حاضر با در نظرداشت آنچه به بیان آمد بر آن است که اعتراض های سیاسی را با این پیش فرض ها به بررسی نشیند و ابعاد وجودی آنها را در حدّ حوصلة تلاش حاضر باز شکافد.

آگاهی و اعتراض

یکی از اساسی ترین محورهای توجه سطور حاضر به نقش افزایش آگاهی در بروز و ظهور اعتراضات مدنی ـ سیاسی است. اگر بپذیریم که آگاهی های بشری را می توانیم به سه عرصة:

1. مطلق آگاهی10 2. رشته آگاهی های منظم و مرتبط با یکدیگر11 3.آگاهی های تجربی؛12تقسیم کنیم؛ درخواهیم یافت که افزایش مطلق آگاهی های بشری "اعم"، رشته آگاهی های حاصل از آن ها "عام"، و علم تجربی از جایگاهی "خاص" برخوردار خواهند بود. در این میان افزایش آگاهی های مطلق مردم در سطوح گوناگون اجتماعی ـ سیاسی زمینه پرور دگرگونی هایی است که آیندة زمان را تحت تأثیر خود قرار می دهند.

در پرتو گسترش سطح ارتباطات توسط رسانه های گروهی در قرن بیست میلادی، جهان در این قرن شاهد دگرش ها "تغییرات" اجتماعی بزرگی است که در خلال قرن بیستم به شدت گسترش یـافـت. انـقـلاب هـای بـزرگـی چون انـقلاب اکتبر 1917 روسیه، انـقلاب چین، انـقلاب کوبا و انـقلاب اسلامی ایران از این نمونه اند. این انقلاب ها محصول عقب ماندگی رهبران رژیم های حاکم بر این کشورها از زمان و فهم تغییر و تحولات در حال بروز و ظهور ناشی از افزایش سطح آگاهی های مردمی، بودند.

ای.اپتر، و اف.اندی پین بر این اعتقادند که: "مشارکت سیاسی در خلال قرن بیستم به شدّت گسترش یافت. شـهرونـدان با مطالبة خـواست هـای گـوناگـون در رأی گـیـری شرکـت کردند و ضمن پیوستن به جنبش های اعتراض آمیز به پشتیبانی از انقلاب ها برخاستند. امروز شرکت در انتخابات برای بیشتر مردم اصلی ترین نوع فعالیت های سیاسی به شمار می رود".

بعد از روی آوردن آزادانه یا همراه با اجبار رهبران کشورهای مختلف در پاسخگویی به این نوسازی سیاسی است که تعداد شرکت کنندگان در اقدامات اعتراض آمیز از جمله تظاهرات، راهپیمایی ها، تحریم ها، تحصن ها و درگیری با نیروهای پلیس رو به کاهش رفت؛ امّا این روزها جهان بار دیگر با افزایش سطح رفتارهای اعتراض آمیز رو به روست؛ به گونه ای که در مصر امروز سرعت تحولات بسی سریع تر از انقلاب اسلامی در ایران می باشد. در ایران که بسیاری سرعت شتاب آور پیروزی انقلابیون در آن را مورد توجّه قرار داده بودند، انقلابیون حدود یک سال پس از آغاز انفجار انقلابی شاهد خروج شاه بودند؛ و ارتش با وجود رویکردهای جذب کنندة انقلابیون برای پذیرش آن ها در صفوف تظاهرکنندگان، پس از بالغ بر یک سال از آغاز انفجار انقلابی به صفوف مردم پیوست. این درحالی است که در مصر امروز، مبارک تنها پس از هفده روز، در زیر نگاه کاوشگر دوربین های تلویزیونی رسانه های گروهی دنیا، از ریاست جمهوری دست کشید و فرار را بر قرار ترجیح داد!

در این آوردگاه، اولین پرسشی که به ذهن می رسد این است که این اعتراضات محصول چه دلایلی است؟ امّا پاسخ به این پرسش با تمام سختی ظاهری آن، آسان است؛ چرا که بسیاری از اندیشمندان سیاسی بر آن بوده اند که به تحلیل انقلاب همّت نهاده اند. از افلاطون و ارسطوی حکیم در پنج قرن قبل از میلاد مسیح گرفته، تا تیلی و گوتشالک در عصر حاضر، همگی به دنبال این معنا بوده اند. اما آنچه که اهمیت جدّی تری دارد، آن است که امروز سرعت گسترش اعتراض ها رو به تزاید است. رهبری این جنبش ها را دیگر رهبران بزرگ انقلابی به عهده ندارند، بلکه رسانه های مدرن، گردانندگان آن ها هستند که در به میدان آوردن مردم وارد عمل می شوند!

سی.توماس.فینگارد، رییس شورای ملی اطلاعات آمریکا در گزارشی تحت عنوان "روندهای جهانی 2025: جهانی تحول یافته"13می گوید: "هیچ روندی ابدی و تغییرناپذیر نیست و مداخله به موقع و هـمراه با آگاهی و بصیـرت می تـوانـد مـوجب کاهش احتمال و شدت وقوع تحولات منفی و افزایش احتمال تحولات مثبت شود."14جدای از آنچه در ارتباط با رویکرد آینده اندیشانه آمریکا می توان به بررسی نشست، باید اذعان داشت آنچه او به بیان می نشیند، درست و دارای بار معنایی قابل تأکید است. اگر دولت ها و رهبران قدرت های سیاسی حاکم بر ملت ها، پیشاپیش دگرگونی ها حرکت کنند و بپذیرند که آگاهی های ملت ها تعیین کننده رفتارهای سیاسی آن ها در دستیابی به اهداف تعریف شدة آن ها می باشد، خواهند توانست سرعت و مسیر تحولات را در پرتو دیده بانی سیگنال های کند و تند دگرگونی ها و پیشران های مؤثر بر آنها دریابند. در این صورت، این حکام، حاکمان یا مدیران آینده سازاند نه رهبران آینده سوز.

اگر به سیر تحولات بنگریم، درخواهیم یافت که با افزایش آگاهی های مردم و فقدان همراهی دولتمردان با این آگاهی های روبه تزاید، امکان بروز تعارض افزایش می یابد. این معنا هم دوسویه به نظر می رسد؛ به بیان ساده تر اگر حکام بسیار جلوتر از آگاهی های مردمی نیز حرکت کنند، موجب تزاید شکاف میان دولت و مردم می شود. در این میان است که مفهومی به نام "مدیریت آینده" از اهمیتی جدّی برخوردار می شود. دیده بانی لازمة گریز ناپذیر جوامع امروز است.

واینر و براون15، اندیشمندان عرصه مدیریت راهبردی، دیده بانی را به آینه ای تمام نما تشبیه می کنند که رویدادهای تازه، غیر منتظره و بزرگ و کوچک را به گونه ای نظام یافته نشان می دهد. آگویلار16، دیگر اندیشمند این عرصه، دیده بانی را گرد آوری نظام یافته اطلاعات محیطی می داند که به منظور کاهش تصادفی بودن اطلاعات ورودی و فراهم ساختن سامانه هشدار اولیه در محیط سرشار از تغییر و ناپایداری برای مدیران طراحی می شود.17

نقشه مؤثر و انکار ناپذیر دیده بانی به عنوان "رادار موفقیت" ایجاب می کند تا رهبران جوامع گوناگون در آستانه ورود به "عصر حیرت و دانایی"، به آن توجّه داشته باشند، و در پرتو توجّه به آن به مدیریت آینده بیاندیشند. "مدیریت آینده، پلی ارتباطی است که میان آینده پژوهی از یک سو و مدیریت راهبردی از سوی دیگر، پیوند برقرار می سازد. این طرح تمامی سامانه ها، فرایندها، و روش ها برای شناخت زود هنگام تغییر و تحولات و ارتباط آن با راهبرد را نشان می دهد18".

امروزه حاکمان به "اتاق های آینده اندیشانه ای" نیاز دارند که با بهره مندی از متخصصان این امر پیشاپیش زمان حرکت کنند و رویکردهای انفعالی را به رویکردهای فعال تبدیل نمایند. فراموش نکنیم که حضرت علی × فرمود: "اندیشمند کسی است که امروز با حسن تدبیر در اندیشه فردای خویش است و آنچه فردا پیش رو دارد، امروز می بیند"؛ و امروز بیش از هر زمان دیگری، کشورها به رهبری های اندیشمندانه و مشارکت فزاینده اقشار گوناگون مردم نیازمند اند. اگر این معنا صورت نپذیرد و حاکمان نتوانند در این معنا موفق شوند، مانند کشورهای منطقه خاورمیانه، نخواهند توانست ارتباط معنا دار خود را با مردم سازمان دهند. نباید از یاد ببریم که جنبش های اعتراض آمیز بازتاب بُعد کلیدی و اصلی زندگی سیاسی، یعنی رابطة میان فرمان روایان و فرمان برداران است.

فهرست منابع:

اپتر،دیوید. ای،آندرین.چارلز.اف(1380) اعتراض سیاسی وتغییراجتماعی، ترجمه محمدرضاسیدآبادی، تهران:پژوهشکده مطالعات راهبردی.

خزایی. سعید، (1388)، دیده بانی پایگاه ها وروش ها، تهران:مرکز آینده پژوهی علوم وفن آوری های دفاعی، مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی علوم و فن آوری های دفاعی.

میچیچ. پرو، (1387)، آینده پژوهی و مدیریت آینده در سی دقیقه، تهران: وزارت دفاع وپشتیبانی نیروهای مسلح، حوزه توسعه کاربرد فناوری های پیشرفته، مرکز آینده پژوهی واطلاع رسانی.

http://www.dni.gov/nic/NIC-2025-Project.html)).

پی نوشت ها:

1.Political Protest.

.Red.2

3.Blue.

4.Textre.

5.Politicalideology.

6.Logocentric.

7.narcissism.

8.totalitarianism.

9.downfall.

10.Knowledge.

11.Discipline.

12.Science.

13.Global Trends 2025: A Transformed world.

14.http://www.dni.gov/nic/NIC-2025-Project.html.

15.Weiner & Brown.

16 Aguilar.

17. )خزایی، 13:1388).

18.(میچیچ، 12:1387).




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

نوع مطلب : مقالات 
دنبالک ها: به مناسبت اعتراض فراگیر مردم جهان عرب 

How long does it take to recover from Achilles injury?
یازدهم شهریور 96 15:27
Good day! This post could not be written any better!
Reading through this post reminds me of my old room mate!
He always kept talking about this. I will forward this post to
him. Pretty sure he will have a good read.
Thank you for sharing!
jeanettgebhart.weebly.com
چهاردهم مرداد 96 16:25
This is the right blog for anyone who wishes to find out
about this topic. You know so much its almost hard to
argue with you (not that I really will need to…HaHa).
You certainly put a new spin on a topic that's been discussed for a long time.
Excellent stuff, just great!
Why is my Achilles tendon burning?
پنجم مرداد 96 20:51
Howdy! I could have sworn I've been to this site before but after browsing through some of the articles
I realized it's new to me. Anyways, I'm definitely delighted
I found it and I'll be bookmarking it and checking
back often!
foot pain exercises
دوازدهم تیر 96 20:05
Hello, Neat post. There's an issue together
with your site in web explorer, would test this?
IE still is the market leader and a good component to people will miss your
excellent writing due to this problem.
manicure
سیزدهم اردیبهشت 96 18:55
This blog was... how do you say it? Relevant!! Finally I've found something that helped me.
Kudos!
BHW
بیست و پنجم فروردین 96 15:11
I must thank you for the efforts you've put in penning this
blog. I really hope to check out the same high-grade blog posts from you later on as well.
In fact, your creative writing abilities has motivated me to get my very own blog now
;)
BHW
بیست و پنجم فروردین 96 03:44
Hello, of course this article is in fact pleasant
and I have learned lot of things from it concerning blogging.
thanks.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر